Peritonitis predstavlja lokalizovano ili generalizovano zapaljenje peritoneuma (trbušne maramice). U abdominalnoj hirurgiji, akutni peritonitis je sinonim za “akutni abdomen” i predstavlja stanje koje, bez hitne intervencije, neminovno vodi ka septičkom šoku i multiorganskoj insuficijenciji.
Ključni patofiziološki mehanizam peritonitisa je narušavanje motorne aktivnosti creva, što vodi u paralitički ileus. Distenzija creva gasom i tečnošću onemogućava resorpciju neverovatnih 7 do 8 litara tečnosti koja se dnevno sekretuje u digestivni trakt. Ovaj gubitak tečnosti u tzv. “treći prostor” (lumen creva i peritonealnu duplju) uzrokuje tešku hipovolemiju, što direktno kompromituje funkciju srca i bubrega.
Etiologija: Zašto nastaje zapaljenje?
Peritonitis može biti izazvan prodorom bakterija ili hemijskih agenasa u sterilnu peritonealnu šupljinu. Najčešći putevi infekcije su:
- Perforacija šupljih organa: Izlivanje bakterija iz creva (dominantno E. coli) nakon pucanja slepog creva (apendicitis), upale divertikuluma (divertikulitis) ili rupture gangrenozne žučne kese.
- Hemijski peritonitis: Prodor agresivnih digestivnih tečnosti, kao što su želudačna kiselina (perforacija ulkusa), žuč (ruptura žučnih puteva) ili pankreasni enzimi (nekrotizirajući pankreatitis). Iako je inicijalno sterilan, hemijski peritonitis u roku od nekoliko sati postaje bakterijski.
- Trauma: Prodorne rane abdomena ili tupe povrede sa rupturom organa.
- Sistemski i onkološki uzroci: Komplikacije ulceroznog kolitisa, karcinoma digestivnog trakta ili perforacija u sklopu teških sistemskih oboljenja.
Klinička slika i fizikalni nalaz
Dijagnoza peritonitisa je primarno klinička. Kao hirurzi, oslanjamo se na specifičan sled simptoma i znakova:
- Bol i trbušni “defans”: Bol je inicijalno lokalizovan, ali brzo postaje difuzan. Glavni znak je rigiditet prednjeg trbušnog zida (mišićni defans) – trbuh je “tvrda kao daska” usled refleksnog grča muskulature.
- Meteorizam i “mrtva tišina”: Crevna peristaltika potpuno prestaje. Auskultacijom abdomena vlada potpuna tišina, dok se perkusijom dobija timpanizam zbog distenzije creva.
- Sistemski znaci: Povišena telesna temperatura, tahikardija (ubrzan rad srca), oligurija (smanjeno mokrenje) i izrazita leukocitoza (često preko 20.000), što ukazuje na tešku sistemsku inflamaciju.
Dijagnostički protokoli
Pored kliničkog pregleda, dijagnozu potvrđujemo dopunskim metodama:
- Nativni snimak abdomena: Registruje se dilatacija crevnih vijuga sa hidroaeričnim nivoima i prisustvo slobodnog vazduha pod dijafragmom (pneumoperitoneum) u slučaju perforacije šupljeg organa.
- Paracenteza i punkcija: Dijagnostička metoda kojom određujemo prirodu eksudata i identifikujemo uzročnika (ključno za razlikovanje hirurškog od spontanog bakterijskog peritonitisa).
- Diferencijalna dijagnoza: Važno je isključiti stanja koja mogu simulirati peritonitis, kao što je akutna porfirija.
Savremeni terapijski pristup
Lečenje peritonitisa je agresivno i podrazumeva istovremenu pripremu bolesnika i operaciju.
1. Reanimacija i konzervativna potpora
Pre uvođenja u operacionu salu, neophodna je intenzivna rehidratacija kristaloidnim infuzionim rastvorima kako bi se korigovao elektrolitni disbalans i popravio cirkulatorni volumen. Odmah se započinje empirijska primena antibiotika širokog spektra.
2. Hirurško lečenje (Lavaža i drenaža)
U abdominalnoj hirurgiji važi pravilo: operacija je lek za peritonitis. Hirurška eksploracija podrazumeva:
- Pronaći i odstraniti uzročnika (resekcija perforiranog creva, holecistektomija, zatvaranje perforacije ulkusa).
- Obilna peritonealna lavaža (ispiranje) trbušne duplje velikim količinama toplog fiziološkog rastvora.
- Postavljanje adekvatnih drenova radi evakuacije preostalog sadržaja.
Ključni izuzetak: Spontani bakterijski peritonitis (SBP), koji se javlja kod pacijenata sa cirozom jetre i ascitesom, ne leči se hirurški, već isključivo visokim dozama antibiotika. Hirurška intervencija kod ovih bolesnika može biti fatalna.
Dr Marko Bogdanović je specijalista opšte hirurgije na Klinici za digestivnu hirurgiju UKCS, sa užim profesionalnim fokusom na HPB hirurgiju i onkologiju. Detaljne informacije o kliničkom radu, stručnim usavršavanjima i naučnim doprinosima možete pogledati na stranici: Kompletna biografija autora.