Ileus, u narodu poznat kao “vezana creva”, predstavlja prekid pasaže crevnog sadržaja. Ovo nije jedinstvena bolest, već kompleksno stanje koje može biti izazvano mehaničkom preprekom ili prestankom rada crevne muskulature. Bez obzira na uzrok, ileus je urgentno stanje koje, ukoliko se ne prepozna na vreme, vodi ka teškoj dehidrataciji, peritonitisu i životno ugrožavajućem šoku.
Etiologija i podela ileusa
U hirurškoj praksi, ključna je podela na osnovu mehanizma nastanka prekida pasaže:
1. Mehanički ileus (Intestinalna opstrukcija)
Nastaje kada fizička prepreka blokira lumen creva. Deli se na:
- Opturacioni: Prepreka je unutar lumena (polipi, tumori, veliki žučni kamenčići kod bolesnika sa biliodigestivnim fistulama) ili u samom zidu (urođene atrezije, stenoze).
- Strangulacioni: Pored prekida pasaže, postoji i prekid cirkulacije krvi u zahvaćenom delu creva. Ovo je najopasniji oblik koji vodi u brzu gangrenu. Klinički se ispoljava kao:
- Volvulus: Uvrtanje creva oko svoje osovine.
- Inkarceracija: Uklještenje crevne vijuge (često kod kila/hernija ili među priraslicama).
- Invaginacija: Uvlačenje jednog dela creva u drugi (teleskopiranje).
2. Funkcionalni (Paralitički) ileus
Nastaje usled paralize crevne peristaltike (atonija). Creva su “lenja” i ne pomeraju sadržaj iako nema fizičke prepreke. Najčešći uzroci su:
- Peritonitis (usled perforacije čira ili apendicitisa).
- Refleksni nadražaj (renalne kolike, prelomi pršljenova, infarkt miokarda).
- Postoperativna stanja i disbalans elektrolita (pad kalijuma, natrijuma i kalcijuma).
Patofiziologija: Zašto dolazi do kritičnog stanja?
Kada pasaža stane, proksimalno od mesta zastoja dolazi do nagomilavanja gasova (80% potiče od progutanog vazduha) i tečnosti (digestivni sokovi). Crevo se širi (distenzija), što dodatno oštećuje njegov zid.
Kod strangulacije, prekid venske i arterijske cirkulacije dovodi do izlaska plazme u trbušnu duplju, hemokoncentracije i hipovolemijskog šoka. Gubitak proteina i elektrolita, udružen sa bakterijskom translokacijom, vodi direktno u sepsu i renalnu insuficijenciju.
Klinička slika: Kako prepoznati ileus?
Četiri kardinalna simptoma ileusa su: bol, povraćanje, nadutost (meteorizam) i apsolutni izostanak stolice i gasova.
- Bol: Kod mehaničkog ileusa bol je grčevit (kolike), javlja se u paroksizmima. Kod paralitičkog ileusa bol je obično tup i stalan. Ako bol postane oštar i neprekidan, to je često znak peritonitisa ili strangulacije.
- Povraćanje: Što je prepreka viša (tanko crevo), povraćanje je učestalije. Kod niskih opstrukcija (kolon), povraćani sadržaj postaje taman i fekulentnog mirisa (miserere – povraćanje fekalnih masa).
- Fizikalni nalaz: Trbuh je obično jako nadut. Auskultacijom se u početku čuju borborigmi (krčanje), dok u kasnoj fazi nastupa “mrtva tišina”.
Dijagnostički protokoli
Pored kliničkog pregleda, zlatni standard u dijagnostici je:
- Nativni snimak trbuha u stojećem stavu: Karakteristična pojava hidroaeričnih nivoa (izgledaju kao “lestvice” ili “potkovice”).
- Laboratorija: Leukocitoza, poremećaj elektrolita i povišene amilaze u serumu (čest znak strangulacije).
Terapijski pristup: Hirurgija ili konzervativno lečenje?
Strategija lečenja zavisi isključivo od tipa ileusa:
Konzervativno lečenje (Paralitički ileus)
Uglavnom se leči neoperativno:
- Postavljanje nazogastrične sonde za dekompresiju.
- Intravenska nadoknada tečnosti i elektrolita.
- Lečenje osnovne bolesti koja je izazvala paralizu.
Hirurško lečenje (Mehanički ileus)
Mehanička opstrukcija je apsolutna indikacija za operaciju, najčešće u roku od 12-24 sata (kod sumnje na strangulaciju – odmah). Hirurški zahvat obuhvata:
- Presecanje sraslina (adhezioliza).
- Uklanjanje tumora ili stranih tela (žučni kamen, koproliti).
- Resekcija creva: Ukoliko je deo creva devitalizovan (gangrena), on se mora odstraniti uz formiranje anastomoze ili stome.
Dr Marko Bogdanović je specijalista opšte hirurgije na Klinici za digestivnu hirurgiju UKCS, sa užim profesionalnim fokusom na HPB hirurgiju i onkologiju. Detaljne informacije o kliničkom radu, stručnim usavršavanjima i naučnim doprinosima možete pogledati na stranici: Kompletna biografija autora.